فرار از دین؛ وقتی بدهکار اموالش را به نام دیگری می‌زند

«خانه را به نام برادرش زد، حالا می‌گوید هیچ مالی ندارد.» طلبکاری که این جمله را به زبان می‌آورد، معمولا تازه می‌فهمد فرار از دین فقط یک اصطلاح حقوقی نیست. زنی که سال‌ها منتظر مهریه‌اش ماند و حالا می‌بیند خودرو و ملک همسرش به نام مادر یا خواهر او درآمد، همین احساس را دارد. حکم در دست شماست، اما مالی برای اجرای آن پیدا نمی‌شود و هر روز که می‌گذرد، رد اموال کم‌رنگ‌تر می‌شود.

به زبان ساده، فرار از دین یعنی بدهکار مالش را به هر شکل به دیگری منتقل کند تا از پرداخت بدهی بگریزد، به‌طوری که باقی اموالش برای پرداخت دیون کافی نباشد. ماده ۲۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی برای این کار حبس تعزیری یا جزای نقدی درجه شش یا جزای نقدی معادل نصف محکوم‌به یا هر دو مجازات را تعیین می‌کند. اگر گیرنده مال هم آگاهانه در این انتقال همراهی کند، در حکم شریک جرم است و عین مال یا در صورت تلف و انتقال، مثل یا قیمت آن از اموال او به عنوان جریمه وصول می‌شود تا طلب از محل آن بازگردد.

هر انتقال مالی فرار از دین نیست

بدهکار حق دارد مالش را بفروشد، ببخشد یا اجاره دهد و قانون این حق را از او نمی‌گیرد. آنچه انتقال را به جرم تبدیل می‌کند، دو عنصر است که باید با هم جمع شوند: انگیزه فرار از ادای دین و ناکافی بودن اموالی که پس از انتقال برای بدهکار می‌ماند. اگر بدهکار ملک یا حسابی دارد که برای پرداخت طلب شما کفایت می‌کند، انتقال یک مال به تنهایی او را مجرم نمی‌کند.

بیشترین آسیب از همین نقطه می‌آید. طلبکاری که فقط از روی خشم شکایت می‌کند و نمی‌تواند انگیزه بدهکار و وضعیت اموال او را نشان دهد، اغلب با قرار منع تعقیب روبه‌رو می‌شود. بدهکار از آن پس این قرار را مثل سندی در دست می‌گیرد و خود را بی‌گناه معرفی می‌کند. شکایت بعدی هم دیگر آن قوت نخست را ندارد.

معامله صوری؛ مسیری که بسیاری نمی‌شناسند

ماده ۲۱۸ قانون مدنی معامله‌ای را که بدهکار با قصد فرار از دین به‌طور صوری انجام می‌دهد، باطل می‌داند. معامله صوری یعنی انتقالی که فقط روی کاغذ وجود دارد؛ پولی میان دو طرف رد و بدل نمی‌شود و مال در عمل همچنان در اختیار بدهکار می‌ماند. پیگیری کیفری بدهکار را مجازات می‌کند، اما بطلان معامله صوری مال را به جایگاه نخستش بازمی‌گرداند تا طلب از محل آن وصول شود.

خطای رایج، انتخاب تنها یکی از این دو مسیر است. طلبکاری که فقط شکایت کیفری می‌کند، شاید محکومیت بدهکار را ببیند و همچنان دستش از مال کوتاه بماند. کسی هم که فقط سراغ دعوای حقوقی می‌رود، ابزار فشاری را کنار می‌گذارد که بسیاری از بدهکاران را به پرداخت وامی‌دارد. انتخاب درست به شکل انتقال، زمان آن و رابطه بدهکار با گیرنده مال بستگی دارد.

مهریه و انتقال اموال همسر

در پرونده‌های مهریه، انتقال اموال اغلب درست در روزهایی رخ می‌دهد که اختلاف زن و شوهر جدی می‌شود. خودرو به نام برادر می‌رود، سهم ملک به پدر می‌رسد و حساب بانکی خالی می‌شود. زوجه‌ای که در این مرحله فقط منتظر رأی دادگاه می‌ماند، ممکن است روزی حکم مهریه را در دست بگیرد که دیگر مالی برای توقیف نمانده است.

فاصله زمانی میان طرح دعوا و انتقال مال، یکی از نشانه‌هایی است که انگیزه بدهکار را آشکار می‌کند. اما این نشانه‌ها فقط وقتی به کار می‌آیند که کسی آنها را به موقع ثبت کند و در کنار هم بگذارد. فرصتی که در این روزها از دست برود، بعدها با هیچ استدلالی بازنمی‌گردد.

اگر به فرار از دین متهم شده‌اید

همه متهمان این پرونده‌ها بدهکاران فراری نیستند. کسی که مالش را برای درمان، پرداخت بدهی دیگر یا نیازی واقعی فروخت، یا اموال دیگری دارد که برای پرداخت دین کافی است، دفاع جدی دارد. خویشاوندی هم که مال را به قیمت واقعی خرید و از بدهی فروشنده خبر نداشت، شریک جرم نیست. با این حال نخستین توضیحی که در دادسرا می‌دهید، اغلب مهم‌ترین سند پرونده می‌شود و یک جمله نسنجیده درباره دلیل انتقال می‌تواند همه دفاع بعدی را بی‌اثر کند.

نقش وکیل در پرونده فرار از دین

هدف طلبکار فقط مجازات بدهکار نیست، بلکه رسیدن به طلب است. وکیل کیفری وکیل شمال از روز نخست مشخص می‌کند پرونده شما با جرم فرار از دین سروکار دارد، با معامله صوری یا با هر دو و پرونده را در مسیری قرار می‌دهد که بیشترین شانس بازگشت مال را دارد. ما خود را حافظ دارایی موکل می‌دانیم و پیش از هر اقدام، پیامد آن را برای شما روشن می‌کنیم. اگر بدهکار از ابتدا با فریب مال شما را گرفت، نوشته شکایت کلاهبرداری را هم بخوانید.

سؤال‌های متداول درباره فرار از دین