خروج فرزند از کشور؛ سفری که می‌تواند حضانت را از شما بگیرد

«حضانت بچه با توست، برای سفر اجازه کسی را لازم نداری.» بسیاری از مادران پس از جدایی این جمله را می‌شنوند و با همین اطمینان برای خروج فرزند از کشور برنامه می‌ریزند. بلیت می‌خرند، برای گذرنامه فرزند وقت می‌گیرند و به کار یا تحصیل در کشوری دیگر قول می‌دهند. تنها در آخرین مرحله می‌فهمند خروج فرزند بدون اجازه پدر ممکن نیست. پدری هم که از قصد مهاجرت همسر سابقش باخبر می‌شود، نگران است حق ملاقات خود را سال‌ها از دست بدهد. او اغلب نمی‌داند ممنوعیت خروج کودک تا کجا در اختیار اوست.

به زبان ساده، خروج فرزند از کشور یعنی سفر یا اقامت کودک زیر هجده سال در خارج از ایران؛ تصمیمی که قانون آن را به یکی از والدین به‌تنهایی نمی‌سپارد. ماده ۱۸ قانون گذرنامه صدور گذرنامه برای افراد کمتر از هجده سال تمام را به اجازه کتبی ولی یا قیم موکول می‌کند. طبق مواد ۱۱۸۰ و ۱۱۸۱ قانون مدنی، ولایت قهری با پدر و جد پدری است. ماده ۴۲ قانون حمایت خانواده هم خروج کودک از کشور را بدون رضایت ولی، قیم، مادر یا کسی که حضانت را بر عهده دارد ممنوع می‌کند. تنها استثنا اجازه دادگاه است، آن هم با رعایت مصلحت کودک و حق ملاقات.

اجازه خروج فرزند از کشور؛ حضانت با یکی، ولایت با دیگری

بیشترین اشتباه از یکی دانستن حضانت و ولایت می‌آید. حضانت یعنی نگهداری و تربیت روزمره کودک که طبق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی حق و تکلیف هر دو والد است. ولایت اما نمایندگی قانونی کودک است و با پدر و جد پدری است. مادری که حضانت را دارد، بدون اجازه کتبی ولی نمی‌تواند گذرنامه فرزند را بگیرد. پدری هم که اجازه گذرنامه در دست اوست، حق ندارد کودک را بدون رضایت مادر از کشور خارج کند. قانون این تصمیم را عمدا میان دو نفر تقسیم می‌کند تا هیچ‌کدام نتواند کودک را یک‌شبه از دیگری دور کند.

رضایتی هم که امروز به دست می‌آورید، همیشگی نیست. طبق ماده ۱۹ قانون گذرنامه، اگر صاحب اجازه از اجازه خود عدول کند، از خروج دارنده گذرنامه جلوگیری می‌شود. گذرنامه هم تا رفع مانع ضبط می‌شود. مادری که با یک اجازه قدیمی برنامه مهاجرت می‌چیند، ممکن است روز سفر با ممنوعیت خروج روبه‌رو شود. برای پدری که از سفر بی‌بازگشت کودک می‌ترسد هم، همین ماده راه ممنوعیت خروج را باز نگه می‌دارد.

خروج فرزند از کشور بدون اجازه پدر یا مادر؛ هزینه‌ای که با حضانت می‌پردازید

گاهی مادر با رضایتی که برای سفری کوتاه بود، کودک را از کشور خارج می‌کند و دیگر بازنمی‌گرداند. طبق ماده ۴۱ قانون حمایت خانواده، اگر مسئول حضانت از تکالیف خود خودداری کند یا مانع ملاقات فرزند شود، دادگاه تصمیم مقتضی می‌گیرد. واگذاری حضانت به دیگری یا تعیین ناظر از جمله همین تصمیم‌هاست. ماده ۵۴ همین قانون هم برای ممانعت از ملاقات فرزند جزای نقدی تعیین می‌کند. ماده ۱۱۷۵ قانون مدنی جدایی کودک از والد دارنده حضانت را فقط با علت قانونی ممکن می‌داند. یک مهاجرت یک‌طرفه می‌تواند همان علت را به دست طرف مقابل بدهد.

همین قاعده برای پدر هم برقرار است. پدری که با اختیار ولایت گذرنامه فرزند را می‌گیرد و کودک را بدون رضایت مادر از کشور می‌برد، خودش را در برابر قانون قرار می‌دهد. اگر حکم حضانتی در کار باشد، ماده ۴۰ قانون حمایت خانواده تکلیف را روشن می‌کند. هر کس از اجرای این حکم یا از استرداد طفل امتناع کند، به تقاضای ذی‌نفع و دستور دادگاه تا زمان اجرای حکم بازداشت می‌شود. کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی هم امتناع از تحویل کودک به کسی که قانونا حق مطالبه دارد را جرم می‌شناسد. نتیجه چنین سفری اغلب پرونده‌ای کیفری و بی‌اعتمادی دادگاه در هر تصمیم بعدی است.

وقتی یکی از والدین خارج از ایران زندگی می‌کند

طبق ماده ۱۵ قانون حمایت خانواده، حکم خانوادگی دادگاه محل اقامت ایرانیان مقیم خارج در ایران اجرا نمی‌شود. این حکم تنها پس از بررسی دادگاه صالح ایرانی و صدور حکم تنفیذی اثر دارد. والدی که با حکم حضانت یک دادگاه خارجی به ایران می‌آید، ممکن است ببیند این حکم اینجا به خودی خود اثری ندارد.

مسیر برعکس هم ساده نیست. کودکی که برای دیدار والد مقیم خارج سفر می‌کند و برنمی‌گردد، والد ساکن ایران را با حکمی تنها می‌گذارد که اجرای آن به قوانین کشوری دیگر بستگی دارد. ماده ۴۲ قانون حمایت خانواده برای خروج با اجازه دادگاه، امکان اخذ تأمین مناسب برای بازگشت کودک را پیش‌بینی می‌کند. رضایتی که بیرون از دادگاه امضا می‌شود، معمولا چنین پشتوانه‌ای ندارد. پدری که این‌گونه با سفری کوتاه موافقت کرد، گاهی سال‌ها فرزندش را فقط از پشت صفحه گوشی می‌بیند. مهاجرت هم تکلیف پدر به پرداخت نفقه فرزند را از میان نمی‌برد.

نقش وکیل در پرونده سفر و مهاجرت کودک

خطر اصلی در این پرونده‌ها یک تصمیم شتاب‌زده است، چه امضایی بی‌محابا باشد و چه سفری بی‌قصد بازگشت. وکیل خانواده وکیل شمال پیش از هر اقدام روشن می‌کند در وضعیت شما رضایت چه کسی لازم است و یک سفر یا مهاجرت چه اثری بر حضانت و حق ملاقات دارد. نتیجه، فرزندی است که میان دو کشور سرگردان نمی‌ماند و والدی که ناچار نیست سال‌ها برای دیدن او بجنگد. اگر اختلاف اصلی بر سر خود حضانت است، نوشته حضانت فرزند را هم بخوانید.

سؤال‌های متداول درباره خروج فرزند از کشور