ارث ایرانیان خارج از کشور؛ سهمی که در غیاب وارث کوچک می‌شود

«عجله‌ای نیست، خانه سر جایش است و هر وقت آمدی تکلیفش را روشن می‌کنیم.» بسیاری از وراث مقیم خارج پس از فوت پدر یا مادر همین جمله را از خویشاوندان می‌شنوند و از خارج به یکی از آنها وکالت می‌دهند. در همین ماه‌ها گواهی حصر وراثت بی‌خبر از آنها صادر می‌شود، یکی از وراث در ملک موروثی ساکن می‌شود و طلبکاران برای بدهی متوفی سراغ ترکه می‌روند. در پرونده‌های ارث ایرانیان خارج از کشور، روزی که وارث سراغ سهم خود می‌آید، گاهی می‌بیند ملک به نام دیگری درآمده است.

به زبان ساده، ارث ایرانیان خارج از کشور یعنی همان حقی که هر وارث از ترکه متوفی دارد، وقتی وارث یا متوفی بیرون از ایران زندگی می‌کند و اموال در ایران است. طبق ماده ۸۶۱ قانون مدنی موجب ارث نسب و سبب است و اقامت در کشوری دیگر به خودی خود سهم کسی را از میان نمی‌برد. ماده ۸۶۸ همان قانون مالکیت وراث بر ترکه را پس از پرداخت دیون متوفی مستقر می‌داند. وراث را هم گواهی حصر وراثت رسما معرفی می‌کند که طبق ماده ۳۶۰ قانون امور حسبی هر وارث یا ذی‌نفع می‌تواند آن را بخواهد.

سهم الارث وراث خارج از کشور در دست دیگران

تا وقتی ترکه تقسیم نشده، همه وراث در هر جزء آن شریک‌اند. ماده ۵۸۲ قانون مدنی شریکی را که بدون اذن دیگران در مال مشترک تصرف کند ضامن می‌داند، اما این قاعده خودبه‌خود اجرا نمی‌شود. وارثی که در خانه موروثی زندگی می‌کند یا اجاره را به تنهایی برمی‌دارد، تا کسی مطالبه نکند به همین وضع ادامه می‌دهد. هر سال هم اثبات حق شما دشوارتر می‌شود.

ماده ۵۸۳ هم به هر شریک اجازه می‌دهد سهم مشاع خود را بدون رضایت دیگران بفروشد. براساس قانون جدید ثبت، مرجع صدور گواهی حصر وراثت مکلف است آن را فورا در سامانه ثبت الکترونیک اسناد بارگذاری کند و راه معامله بر سهم‌های موروثی کوتاه است. وارث خارج از کشور ممکن است روزی بفهمد شریکش در ملک موروثی غریبه‌ای است.

انحصار وراثت از خارج از کشور و گواهی‌ای که بدون شما صادر می‌شود

طبق مواد ۳۶۱ و ۳۶۲ قانون امور حسبی، دادگاه درخواست گواهی را سه نوبت آگهی می‌کند و اگر تا سه ماه از نخستین آگهی اعتراضی نرسد، گواهی را صادر می‌کند. وارثی که بیرون از ایران زندگی می‌کند، معمولا این آگهی‌ها را نمی‌بیند.

پیامد اشتباه در گواهی سنگین است. ماده ۳۷۰ همان قانون به دارندگان گواهی اجازه می‌دهد ترکه و مطالبات متوفی را از بدهکاران و متصرفان بگیرند. کسی که مال را به آنها تحویل دهد، در برابر هر مدعی وراثت دیگر بری می‌شود. اگر نام یا سهم شما در گواهی درست نیاید، باید کسانی را دنبال کنید که مال را دریافت کرده‌اند و شاید آن را خرج کرده باشند.

در تقسیم ترکه از راه دادگاه هم سکوت هزینه دارد. طبق مواد ۳۰۹ تا ۳۱۱ قانون امور حسبی، اگر وارثی که در توافق دیگران نبود در مهلت تعیین‌شده پاسخی ندهد، تقسیم طبق همان توافق پیش می‌رود. اختلاف وراث بر سر ملک را نوشته تقسیم ارث جداگانه بررسی می‌کند.

وکالتی که از خارج می‌دهید و اختیاری که پس نمی‌گیرید

ساده‌ترین راه برای وارث خارج از کشور، وکالت به یکی از خویشاوندان است. ماده ۶۶۵ قانون مدنی وکالت در فروش را به خودی خود وکالت در دریافت بها نمی‌داند. وکالت‌نامه‌ای که همه اختیارات را از فروش تا دریافت ثمن و توکیل به غیر در بر بگیرد، همین سد را برمی‌دارد. ماده ۶۷۴ موکل را به انجام تعهداتی ملزم می‌داند که وکیل در حدود وکالت بر عهده می‌گیرد. اگر وکیل ملک موروثی را ارزان بفروشد یا پول را نگه دارد، شما باید ثابت کنید او از حدود وکالت یا مصلحت شما فراتر رفت. در سال‌های این دعوا ملک دست به دست می‌شود.

پشیمانی هم همیشه راه برگشت ندارد. اگر عدم عزل وکیل ضمن عقد لازمی شرط شود، ماده ۶۷۹ قانون مدنی حق عزل را از موکل می‌گیرد. در وکالت عادی هم ماده ۶۸۰ هر کاری را که وکیل پیش از آگاهی از عزل در حدود وکالت انجام دهد، نسبت به موکل نافذ می‌داند. فاصله میان تصمیم شما و آگاهی وکیل، همان فرصتی است که معامله‌ای ناخواسته در آن جای می‌گیرد.

بدهی متوفی و ادعاهایی که به ترکه می‌چسبد

ماده ۸۶۹ قانون مدنی پیش از تقسیم ترکه، ادای دیون متوفی و وصیت او تا ثلث را لازم می‌داند. ماده ۸۷۱ هم معاملات وراث بر ترکه را تا ادای بدهی متوفی نافذ نمی‌داند. اگر ترکه پیش از ادای دیون تقسیم شود، ماده ۶۰۶ به طلبکار اجازه می‌دهد به نسبت سهم به هر وارث رجوع کند. برای سهم وارث معسر هم می‌تواند سراغ وارث دیگر برود. وارثی که بیرون از ایران از هیچ بدهی متوفی خبر ندارد، ممکن است روزی با مطالبه‌ای روبه‌رو شود که بخش بزرگی از سهمش را می‌برد.

وقتی متوفی بیرون از ایران و ملک در ایران است

گاهی متوفی سال‌ها بیرون از ایران زندگی می‌کرد و ملکی در ایران دارد. طبق ماده ۶۷۸ قانون مدنی وکالت با فوت موکل از میان می‌رود. اما وقتی خبر فوت دیر می‌رسد، دارنده وکالت‌نامه قدیمی متوفی ممکن است در همین فاصله دست به معامله بزند. سندی هم که در کشوری دیگر تنظیم می‌شود، طبق ماده ۱۲۹۵ قانون مدنی تنها با شرایطی مانند تصدیق نماینده سیاسی یا کنسولی در دادگاه‌های ایران اعتبار دارد. اگر بخشی از اموال بیرون از ایران است، نوشته دریافت ارث متوفی ایرانی در خارج را هم ببینید.

نقش وکیل ارث در حفظ سهم شما

در ارث ایرانیان خارج از کشور، فاصله خود بزرگ‌ترین خطر است. وکیل ارث وکیل شمال در غیاب شما روشن می‌کند گواهی حصر وراثت نام و سهم شما را درست می‌آورد یا نه. او همچنین روشن می‌کند چه کسی ملک موروثی را در اختیار دارد و کدام بدهی متوفی یا معامله بر سهم شما اثر می‌گذارد. نتیجه، سهمی است که تا روز تقسیم کامل می‌ماند و به وعده‌های شفاهی تکیه ندارد.

سؤال‌های متداول درباره ارث ایرانیان خارج از کشور